احسان (= نیکی)


احسان والاترین مراتب دین، وباشگوه­ترین انواع طاعات، وبزرگترین ابواب تقرب به الله عزوجل است.

 ومفهوم احسان در زبان عرب: (نیکی و) ضد بدی است، یعنی: عمل را به گونه‌ی خوبتر ودرست‌تر وکامل‌تر انجام دادن.

ومفهوم آن، در شریعت: بر طبق مجرای سخنی است که در آن یاد می‌شود، پس هرگاه با «ایمان» و «اسلام» یکجا یاد شد؛ مراد از آن؛ مرتبه‌ی سوم از مراتب دین است، که پیامبر - صلی الله علیه وسلم - مفهوم آن را به این فرموده‌ی خود بیان نموده است: «الإحسان أن تعبد الله كأنّك تراه، فإن لم تكن تراه فإنه يراك..».([1]) یعنی: «احسان اینست که الله را چنان عبادت کنی که گویا او را می‌بینی، و اگر (این حالت برایت میسر نبود و) تو او را نمی‌بینی؛ پس (بدان که یقینًا) او تو را می‌بیند».

وعبادت انسان پروردگارش را به گونه‌ای که گویا پروردگارش را می‌بیند؛ بر دو درجه است:

1- عبادت مبنی بر طلب وشوق، یعنی: انسان در نفس خود شوق ورغبت به عبادت دریابد، زیرا وی خواستار این معبودی است که او را دوست دارد، پس او را چنان عبادت می‌کند که گویا او را می‌بیند، وبه سوی او روی آورده ورجوع نموده وبه او - سبحانه وتعالی - نزدیک می‌شود.

2- عبادت مبنی بر ترس وگریز، یعنی: الله متعال را مانند کسی عبادت کنی که از الله ترسیده، و از عذاب وعقوبت او فرار کرده است، واین درجه‌ی (دوم) نزد اهل عبادت پائین‌تر از درجه‌ی اول است.

بنابر این، عبادت مبنی بر دو چیز است: نهایت محبت، ونهایت فروتنی .. محبت باعث طلب شده، وفروتنی باعث ترس وگریز می‌شود، پس اینست معنای احسان در عبادت الله عزوجل.

وهرگاه «احسان» در سیاق ومجرای عبادات وطاعات وقربات یاد شود؛ مراد از آن: اخلاص، وتصحیح قصد ونیت، وانجام عبادت بر گونه‌ی درست‌تر وکامل‌تر می‌باشد چنان که در شریعت آمده است، چنانچه الله متعال فرموده است: {الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَهُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ} [الملك: 2] «(الله) آن ذاتی است که مرگ وزندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یکی از شما عمل نیکوتر انجام می‌دهد، و اوست پیروزمند آمرزنده». فضیل بن عیاض - رحمه الله - در بیان معنای این فرموده‌ی الله متعال: {ليَبْلُوكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا} «تا شما را بیازماید که کدام یکی از شما عمل نیکوتر انجام می‌دهد» گفته است: «یعنی: عملِ مخلصانه‌تر ودرست‌تر انجام دهد ... زیرا اگر عمل خالص بود ولی درست نبود پذیرفته نمی‌شود، واگر درست بود ولی خالص نبود قبول نمی‌شود، تا اینکه خالص ودرست باشد. خالص: یعنی خاص برای الله، ودرست: یعنی موافق با سنت وروش رسول الله صلی الله علیه وسلم».

وهرگاه «احسان» در سیاق ومجرای تعامل ورفتار با مردم یاد شد؛ مراد از آن: نیکی کردن، وترک اذیت می‌باشد.

پس برای بندگان الله با مال، علم، جاه ومنزلت وبدن خود نیکی می‌کند.

نیکی توسط مال چنین می‌باشد که آن را انفاق نموده، وصدقه داده، وزکاتش را بپردازد، وبرترین انواع احسان توسط مال: زکات دادن است، زیرا زکات یکی از ارکان اسلام، وبناهای بزرگ آن است، واسلامِ یک انسان، کامل نمی‌گردد مگر به انجام آن، وزکات محبوب‌ترین نفقات نزد الله - عزوجل - است، بعد از آن، در ترتیب نفقه‌ی واجب بر انسان برای همسر وپدر ومادر وفرزندان ونزدیکان وخویشاوندان می‌باشد، سپس صدقه بر مستمندان ودیگر کسانی که از اهل صدقه اند، وهمچنین انفاق نمودن در پروژه‌های خیری ومنافع متعدی ومصالح عمومی.

اما نیکی توسط جاه ومنزلت چنین می‌باشد که از جاه ومنزلت خود برای کسی که از وی خواستار شفاعت ومیانجی می‌شود بذل نماید، یعنی برای او نزد حاکم وغیره، بخاطر دفع ضرر از او، یا جلب منفعت برایش؛ شفاعت خواهد.

و اما نیکی توسط علم چنین می‌باشد که از علم خود به بندگان الله بذل نماید، یعنی به آنها تعلیم وتوجیه وراهنمایی کند، به هر وسیله‌ای از وسائل نشر علم که برایش میسر می‌شود.

و اما نیکی به مردم توسط بدن انواعی زیادی است مانند آنچه در این حدیث نبوی آمده است: «وتعين الرجل في دابته فتحمله عليها، أو ترفع له عليها متاعه صدقة».([2])  «شخصی را بر سوار شدن مرکبش، یا بار کردن اسباب وسامانش بر آن، کمک کنی؛ صدقه محسوب می‌شود».

ودیگر نیکی‌هایی که مانند این است، همه‌ی آن، از احسان ونیکی برای بندگان الله می‌باشد.

- از فوائد احسان ونیکی:

1- احسان دارای ثمره‌ی بزرگی است که در متمسک بودن ساختمان جامعه، وحمایت آن از ویرانی وهلاکت، وحفاظت آن از آفتهای اجتماعی که در نتیجه‌ی خلل اقتصادی می‌باشد؛ تجلی می‌یابد.

2- شخص محسن (نیکوکار) در معیت وهمراهی الله - عزوجل - می‌باشد، وشخصی که الله با اوست هرگز از بدبختی و رنج و ستم نمی‌ترسد .. {إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ} [النحل: 128] «یقینًا الله با کسانی است که پرهیزگاری نمودند وکسانی که واقعًا محسن ونیکوکار اند».

3- شخص محسن با احسان خود محبت الله - عزوجل - را کسب می‌نماید ..  {وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} [البقرة: 195] «واحسان نمائید زیرا الله محسنان را دوست دارد».

4- برای محسنان در آخرت پاداش بزرگی است که از ترس واندوه در امان می‌باشند .. {بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} [البقرة: 112] «آری! کسی که مخلصانه روی خود را تسلیم الله کند، در حالی که او محسن (نیکوکار) باشد؛ پس پاداش او نزد پروردگارش محفوظ است، ونه ترسی بر آنان است ونه اندوهگین می‌شوند».

5- شخص محسن به رحمت الله - عزوجل - نزدیک است .. {إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} [الأعراف: 56] «حقا که رحمت الله به محسنان نزدیک است».

6- شخص محسن به خوبی‌های دنیا وآخرت بشارت شده است .. {وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ} [الحج: 37] «ومحسنان را بشارت ده».

7- شخص محسن به آسودگی وخوشی بشارت شده است .. {لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ} [الزمر: 34] «برای بهشتیان نزد پروردگارشان آنچه هست که بخواهند، اینست پاداش محسنان».

8- بعضی انواع احسان دارای ثمره‌های ویژه‌ای است که خیری فراوان را در دنیا وآخرت عاید حال محسن می‌سازد، از آن جمله این انواع ذیل می‌باشد:

أ- احسان نمودن انسان در وضو وخشوع ورکوعش (یعنی: انجام این اعمال به گونه‌ی خوب‌تر وکامل‌تر) باعث محو گناهان گذشته‌اش می‌شود، واین بخشش ادامه دارد تا زمانی که احسان او در این اعمال ادامه داشت، رسول الله - صلی الله علیه وسلم - فرموده است: «ما من امرئ مسلم تحضره صلاة مكتوبة فيحسن وضوءها وخشوعها وركوعها، إلا كانت كفارة لما قبلها من الذنوب ما لم يؤت كبيرة وذلك الدهر كله».([3]) «هيچ مسلمانی نيست که وقت نماز فرض فرا رسد، پس او وضو وخشوع ورکوع نمازش را به گونه‌ی نيکوتر انجام دهد؛، مگر اينکه (اين کارها) باعث محو گناهانش می‌شود که قبلًا مرتکب شده است، مادامی که گناهان کبيره انجام نشود، واين فضیلت در تمام اوقات می‌باشد».

ب- احسان نمودن انسان به همسایه‌اش نشانه‌ی صادقی است بر مسلمانی نیکو او، پیامبر - صلی الله علیه وسلم - فرموده است: «وأحسن جوار من جاورك تكن مسلمًا».([4]) «با همسایه‌ات به گونه‌ی نیکو همسایگی کن، در نتیجه مسلمان واقعی خواهی بود».

ج- احسان نمودن شخص در تربیت وپرورش دادن دخترانش، وتلاش او در روزی فراهم کردن برایشان؛ باعث آن می‌شود که دخترانش برایش پرده وسپری در برابر آتش دوزخ ‌باشند، پیامبر - صلی الله علیه وسلم - فرموده است: «من ابتلي من هؤلاء البنات بشيء، فأحسن إليهن كن له سترًا من النار».([5]) «هر شخصی را كه الله به وسيله‌ی چیزی از این دختران، مورد آزمايش قرار دهد، و او هم آنها را درست تربيت كند؛ برايش سپری در برابر آتش دوزخ، خواهند شد».

 

منابع:

  • شرح حديث جبريل، اثر ابن عثيمين.
  • نضرة النعيم في مكارم أخلاق الرسول الكريم.

 

 


([1]) متفق عليه از حديث ابو هريره رضى الله عنه، نگاه: صحيح البخاري (1/ 27 رقم: 50) وصحيح مسلم (1/ 40 رقم: 10).

([2]) متفق عليه از حديث ابو هريره رضی الله عنه، نگاه: صحيح البخاري (3/ 1059 رقم: 2734) وصحيح مسلم (2/ 699 رقم: 1009).

([3]) صحيح مسلم (1/ 206 رقم: 228).

([4]) سنن ابن ماجه (5/ 300 رقم: 4217) وتصحيح آلبانی در صحيح الجامع (2/ 840 رقم: 4580).

([5]) متفق عليه از حدیث عائشه رضی الله عنها نگاه: صحيح البخاري (5/ 2234 رقم: 5649) وصحيح مسلم (4/ 2027 رقم: 2629).